ΑΡΧΑΙΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ - ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ

[Ορφέας]

Ο ΑΡΧΑΙΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ

 Ο αρχαίος ελληνικός διαφωτισμός γεννάται στην αρχαία Ιωνία και μεταλαμπαδεύεται στην κλασσική Αθήνα. Ο κ. Ανδρέας Παναγόπουλος μας ανέλυσε σε αδρές γραμμές τα χαρακτηριστικά του αρχαίου ελληνικού διαφωτισμού (Α). Στην εισήγησή της η κ. Πηνελόπη Τζιώκα-Ευαγγέλου θα μας πληροφορήσει, ότι η μετάβαση από τον αρχαίο ελληνικό στον ευρωπαϊκό διαφωτισμό πραγματοποιείται κυρίως διαμέσου του Αριστοτέλους (Β).

Α.  Θεμελιώδη χαρακτηριστικά του αρχαίου ελληνικού διαφωτισμού

Ο κ. Ανδρέας Παναγόπουλος όρισε τον αρχαίο ελληνικό διαφωτισμό ως κίνημα αμφισβήτησης της τότε θρησκείας,  των κυρίαρχων πολιτικών και νομικών αντιλήψεων και των κρατουσών κοινωνικών αξιών. Εκφράζεται αρχικώς από τους Ίωνες φιλοσόφους και στη συνέχεια κυρίως από τους σοφιστές προεξάρχοντος του Πρωταγόρα.

Κατά τον κ. Παναγόπουλο, ο πλέον άμεσος πρόδρομος του αρχαίου ελληνικού διαφωτισμού υπήρξε ο Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος. Αμφισβητούσε την κυρίαρχη αντίληψη περί θεών, υποστηρίζοντας πως οι θεοί δεν έχουν μορφή. Ο Ηράκλειτος, με την σειρά του, θα φανταστεί ένα κόσμο σε δυναμική μεταβολή, του οποίου η μοίρα διαφεύγει της επιρροής των θεών.

Στην Αθήνα των κλασσικών χρόνων, το ενδιαφέρον των στοχαστών θα μεταφερθεί προς τον άνθρωπο. Οι σοφιστές θα στρέψουν την προσοχή τους στα κυρίαρχα προβλήματα της κοινωνικής και πολιτικής οργάνωσης: της δουλείας και της οικονομικής και πολιτικής ανισότητας. Θα εγείρουν φωνή διαμαρτυρίας αιτούμενοι κατάργηση της δουλείας, ισότητα, ελευθερία, ισονομία και δικαιοσύνη. Ο Σωκράτης διαλέγεται με τους σοφιστές και θα αναδειχθεί, κατά τον κ. Παναγόπουλο, στον "διαπρεπέστερο" των σοφιστών. Χωρίς να μένει αδιάφορος ως προς τα κοινωνικά και πολιτικά προβλήματα, θα εστιάσει την προσοχή του στην ανάλυση της ανθρώπινης ψυχής, εισάγοντας την έννοια της ηθικής αρετής.

Μέσα σ'αυτό το γενικό κλίμα αφύπνισης των συνειδήσεων, γεννάται η τραγική ποίηση, η κωμωδία και η ιστορία. Ο Ευριπίδης θα εναντιωθεί στην ρομαντική φιλοσοφική αντίληψη του Αισχύλου και του Σοφοκλέους παρουσιάζοντας τον άνθρωπο στις πραγματικές του διαστάσεις: ως διακατεχόμενο από ορμές, επιθυμίες και πάθη, αλλά προικισμένο με τη δύναμη του νου/λόγου με την οποία μπορεί να εξισορροπήσει τις άλογες αυτές ψυχικές δυνάμεις. Ο Αριστοφάνης με τις κωμωδίες του ευτραπελίζει τις κρατούσες θρησκευτικές αντιλήψεις, ενώ με την διαπεραστική του κριτική χλευάζει τους πολιτικούς και τους φιλοσόφους.  Στον τομέα της ιστορίας, η ιδιοφυΐα του Θουκυδίδη θα απορρίψει την αντίληψη της επέμβασης των θεών στα ανθρώπινα. Η ανθρώπινη ιστορία θα θεωρηθεί ως έχουσα την αυτονομία της και διεπόμενη από τους νόμους που κυβερνούν την ανθρώπινη ψυχολογία: το δέος και τον φόβο, την ωφέλεια και το κέρδος, την τιμή και το γόητρο.

Ο κ. Ανδρέας Παναγόπουλος συνόψισε την εισήγησή του εστιάζοντας την προσοχή του σε δύο σημεία. Το πρώτο αφορά στο βεληνεκές του αρχαίου ελληνικού διαφωτισμού: ο αρχαίος ελληνικός διαφωτισμός λειτουργεί ευεργετικά σε όλους τους τομείς του επιστητού. Και το δεύτερο σχετίζεται προς την ανθρώπινη μοίρα. Οι αρχαίοι Έλληνες κυριαρχούνται από την αντίληψη, ότι δεν υπάρχει ελπίδα να μεταβληθεί η πορεία των ανθρωπίνων, εκτός εάν αλλάξει η ανθρώπινη φύση.

  Β. Η μετάβαση από τον αρχαίο ελληνικό στον ευρωπαϊκό διαφωτισμό με την επίδραση του Αριστοτέλους

Η φιλοσοφία απετέλεσε τη σύνθεση όλων των υφισταμένων κοσμολογικών, ανθρωπιστικών και κοινωνικών αντιλήψεων. Σταθμοί στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία υπήρξαν ο Πλάτων και Αριστοτέλης. Με τον μαθηματικό, συνθετικό τους νου, συναίρεσαν τις υφιστάμενες επί μέρους φιλοσοφικές αντιλήψεις της εποχής τους και τις ανήγαγαν σε ολοκληρωμένα κοσμολογικά και κοινωνικά συστήματα, τα οποία απετέλεσαν πρότυπα για τους Ευρωπαίους διαφωτιστές.

Η κ. Πηνελόπη Τζιώκα-Ευαγγέλου θα επισημάνει τους βασικούς κλάδους της αριστοτελικής φιλοσοφίας, οι οποίοι επηρέασαν τους ευρωπαίους διαφωτιστές: τη θεωρία της γνώσης, την φιλοσοφία της φύσης και την φιλοσοφία του ανθρώπου. Θα σημειώσει, ωστόσο, τις ρήξεις που εισάγουν οι διαφωτιστές, εν όψει των εντελώς διαφορετικών κοινωνικών και πολιτικών συνθηκών μέσα στις οποίες αναπτύσσουν τις θεωρίες τους.

Στον τομέα της θεωρίας της γνώσης, είναι γνωστή η αντίθεση του Αριστοτέλους προς την μέθοδο της πλατωνικής ανάμνησης και η υιοθέτηση της παρατήρησης, άρα της επαγωγής, ως μεθόδου απόκτησης και διεύρυνσης των γνώσεών μας. Στον τομέα της κοσμολογίας, ο Αριστοτέλης διαιρούσε τη συνολική δομή του κόσμου σε υπερουράνιο και επίγειο χώρο. Γνωρίζομε την καταλυτική επίδραση της φιλοσοφίας του Αριστοτέλους στο στοχασμό του Θωμά του Ακινάτη, ο οποίος υπήρξε ο θεμελιωτής της θεολογίας της Καθολικής Εκκλησίας. Τέλος, στον τομέα της φιλοσοφίας του ανθρώπου κυριαρχούν οι έννοιες του δυϊσμού του σώματος και της ψυχής, της πόλεως, της πολιτείας, της ιδιοκτησίας, της ισότητας, της ελευθερίας, της δημοκρατίας, του φυσικού δικαίου, του νόμου και της δικαιοσύνης.

Ο ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ

Όπως είχε επισημάνει στην εισαγωγική του ομιλία ο κ. Πασχάλης Κιτρομηλίδης, το κίνημα του διαφωτισμού γεννήθηκε στον άξονα Παρίσι-Λονδίνο-Άμστερνταμ, αλλά εξαπλώθηκε σ'όλη την Ευρώπη. Οι έλληνες διανοούμενοι ευαισθητοποιήθηκαν από τις νέες ιδέες, τις οποίες συνέδεσαν  με τη μοίρα του γένους τους.

A.  Το "δάνειο" και η  επιστροφή στην Ελλάδα

Η κ. Άννα Ταμπάκη αξιολογεί τον νεοελληνικό διαφωτισμό ως εφάμιλλο του ευρωπαϊκού. Τοποθετεί την έναρξή του στις αρχές του 18ου αιώνα (1700) και κρίνει, ότι εκτείνεται μέχρι το 1820, δηλαδή μέχρι και τις παραμονές της έκρηξης της ελληνικής Επανάστασης του 1821.

Θα κρίνει, ότι ο νεοελληνικός διαφωτισμός χαρακτηρίζεται από δύο κύριες συνιστώσες: την αρχαία ελληνική γραμματεία (παράδοση) και τον χριστιανισμό. Ως επιφανέστερους εκπροσώπους του νεοελληνικού διαφωτισμού θεωρεί, μεταξύ άλλων, τους Αλέξανδρο και Νικόλαο Μαυροκορδάτο,  Ευγένιο Βούλγαρη, Δημήτριο Καταρτζή, Ιώσιπο Μοισιόδακα, τον Ρήγα Φερραίο και τον  Αδαμάντιο Κοραή.

Παρακολουθώντας την ιστορική εξέλιξη, η κ. Ταμπάκη είναι της γνώμης, ότι η Ευρώπη δανείστηκε από την αρχαία Ελλάδα τις ιδέες, οι οποίες συγκρότησαν το σώμα του ευρωπαϊκού διαφωτισμού, και στη συνέχεια επέστρεψε το δάνειο στη νεώτερη Ελλάδα. Άρα, ο διαφωτισμός γεννάται στην αρχαία Ελλάδα, ταξιδεύει στην Ευρώπη και επιστρέφει στην Ελλάδα ως νεοελληνικός διαφωτισμός.

Β.  Νεοελληνικός διαφωτισμός ή ελληνική "απογείωση"

Ο κ. Γεώργιος Κοντογιώργης αμφισβητεί αυτή την άποψη. Θα υποστηρίξει, ότι  ο όρος "νεοελληνικός διαφωτισμός" δεν είναι δόκιμος για να εκφράσει την ιστορική πραγματικότητα. Θα πρέπει να ομιλούμε για "ελληνική απογείωση".  To επιχείρημα στηρίζεται στην δυναμική εξέλιξη του ελληνισμού από την αρχαιότητα έως τις αρχές του 19ου αιώνα. Ο κ. Κοντογιώργης θα τονίσει, ότι ουσιαστικά ο ελληνισμός είναι φορέας διαχρονικά του αρχαίου ελληνικού προτύπου οργάνωσης της κοινωνίας, το οποίο έχει δύο κύρια χαρακτηριστικά: την πόλη-κράτος, η οποία αποκτά πολιτειακή οργάνωση, και την ανάπτυξη της χρηματιστικής, δηλαδή ανταλλακτικής οικονομίας. Κοινός παρανομαστής  της ελληνικής ανθρωποκεντρικής αντίληψης αποτελεί η τάση προς ελευθερία και αυτονομία του προσώπου/ατόμου έναντι της κεντρικής, κρατικής εξουσίας. Το πρότυπο αυτό διαπερνά τόσο την βυζαντινή περίοδο, όσο και την περίοδο της τουρκοκρατίας. Επομένως, οι έλληνες διαφωτιστές παραλαμβάνουν μία παράδοση, η οποία δεν διεκόπη ποτέ. Υπ'αυτή την έννοια, ο ελληνισμός δεν δέχεται το διαφωτισμό από την Ευρώπη, αλλά "απογειώνεται" όταν βρει τις κατάλληλες κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες.

Γ.  H αμφισβήτηση της ύπαρξης του νεοελληνικού διαφωτισμού

Τέλος, ο κ. Βασίλειος Κύρκος φρονεί, ότι ουσιαστικά δεν υπήρξε νεοελληνικός διαφωτισμός υπό την έννοια του ευρωπαϊκού. Δεν υπήρξαν μεγάλοι φιλόσοφοι του διαμετρήματος των ευρωπαίων διαφωτιστών, υπήρξαν απλώς στοχαστές. Σε τούτο συνέβαλαν δύο καθοριστικοί παράγοντες. Πρώτον, η εχθρική στάση της ανατολικής ορθοδόξου εκκλησίας έναντι της φιλοσοφίας. Και, δεύτερον, το γεγονός, ότι η υποδούλωση στερούσε από τους έλληνες τις  αναγκαίες κοινωνικές συνθήκες για την έρευνα και την καλλιέργεια της φιλοσοφίας. Κατά τον κ. Κύρκο, τούτο συνέβαλε στην έλλειψη  δημιουργίας πνευματικής παράδοσης, που θα επέτρεπε την καλλιέργεια της επιστήμης και διαφωτιστικών ιδεών.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Ο διαφωτισμός αποτελεί απτή απόδειξη και έκφραση της πνευματικής δύναμης του ανθρώπου να ανανεώνεται μέσα στον ιστορικό χρόνο και να προσαρμόζεται στο νέο εκάστοτε κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον, το οποίο ο ίδιος δημιουργεί. Ο διαφωτισμός εκφράζει τη δυναμική πορεία του ανθρώπου  από την άγνοια προς την γνώση, από την ανηθικότητα προς την ηθικότητα, από την ανισότητα προς την ισότητα, από τη δουλεία προς την ελευθερία, από το δογματισμό προς την ανοχή, τέλος από το άδικο προς την δικαιοσύνη. Ως τέτοιος, ο διαφωτισμός ακολουθεί αέναη πορεία, συνοδεύοντας τον άνθρωπο κατά το ταξίδι του μέσα στον κοσμικό και ιστορικό χρόνο.

- Συμπεράσματα σειράς φιλοσοφικών συμποσίων -

Νικόλαος Κ. Αγγελής

Έκτακτος Επίκουρος Καθηγητής
του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας